Κι όμως, η λογοτεχνία ενισχύει την κοινωνικότητα



Θέλω να πείτε αλήθεια. Όταν σκέφτεστε κάποιον που διαβάζει λογοτεχνικά βιβλία, τι τύπος ανθρώπου σας έρχεται στο μυαλό; Εσωστρεφής, ντροπαλός και χωρίς πολλές παρέες ή εξωστρεφής, δημοφιλής και κοινωνικός; 

Το πρώτο σας έρχεται (κι εμένα) επειδή αυτό είναι το στερεότυπο, με το οποίο μεγαλώνουμε. Το στερεότυπο που λέει πως καταφεύγουν στη συντροφιά των βιβλίων όσοι δεν μπορούν να έχουν τη συντροφιά των ανθρώπων. Το στερεότυπο που λέει πως καταλαβαίνουν καλύτερα τους ανθρώπους όσοι σπούδασαν στο πεζοδρόμιο της ζωής αντί στις σελίδες των βιβλίων. 

Ήρθε η ώρα να το καταρρίψουμε αυτό το στερεότυπο και μάλιστα με βάση ερευνητικά αποτελέσματα . Ήρθε η ώρα να μάθουμε ότι η λογοτεχνία εκτός από το όφελος που έχει στο λεξιλόγιό μας και στην καλλιέργεια του πνεύματος, έχει όφελος και στις κοινωνικές μας δεξιότητες. Βεβαίως, στις κοινωνικές μας δεξιότητες! 

Η μυθοπλασία, σύμφωνα με τις τελευταίες έρευνες, ενισχύει την ικανότητά μας να συναισθανόμαστε (empathize) τους άλλους ανθρώπους, να καταλαβαίνουμε δηλαδή πώς νιώθουν. Πώς το καταφέρνει αυτό; Η μυθοπλασία λειτουργεί ως ένα είδος προσομοίωσης, μας βοηθάει να γνωρίζουμε χαρακτήρες σε βάθος, χαρακτήρες πολύ διαφορετικούς από εμάς, και να παρακολουθούμε από τη θέση τους τις αντιδράσεις που έχουν σε ποικίλες καταστάσεις της καθημερινότητας, να μαθαίνουμε τα κίνητρα, τις ανάγκες, τις επιδιώξεις και τις επιθυμίες τους. 

Σε πρώτο επίπεδο, η λογοτεχνία προσομοιώνει το μυαλό άλλων ανθρώπων: φανταζόμαστε τι σκέφτονται και τι αισθάνονται. Σε δεύτερο επίπεδο, μας δείχνει τι συμβαίνει όταν οι άνθρωποι κάνουν παρέα ή συνυπάρχουν σε ένα χώρο. Μας δείχνει τις αντιδράσεις τους απέναντι στις κοινωνικές δυνάμεις που αναπτύσσονται σε διάφορες καταστάσεις. 

Οι εμπειρικές έρευνες επιβεβαιώνουν πως οι άνθρωποι που διαβάζουν λογοτεχνία έχουν αναπτυγμένη κοινωνική ευφυΐα σε σχέση με όσους διαβάζουν τεχνικά κείμενα. Μπορούν να καλλιεργήσουν πιο ουσιαστικές σχέσεις με τους άλλους, να τους πλησιάσουν και να τους καταλάβουν καλύτερα. 

Η λογοτεχνία, όμως, δεν εμπλουτίζει μόνον τη γνώση μας για τους άλλους• μας βοηθάει να γνωρίσουμε καλύτερα τον εαυτό μας. Μας βοηθάει να ζούμε μέσα από τους ήρωες και να εμπλουτίζουμε (σε βάθος και εύρος) τη φαρέτρα των συναισθημάτων που έχουμε βιώσει και να μαθαίνουμε από αυτά, να αλλάζουμε με βάση αυτά. Μας βοηθάει να αποφασίσουμε ποια χαρακτηριστικά θέλουμε να έχουμε και ποια όχι. Μας βοηθάει να αποφασίσουμε ποιοι θέλουμε να είμαστε και ποιοι όχι. 

Όπως όλες οι έρευνες, βέβαια, έτσι κι ετούτες δεν πρέπει να βγαίνουν εκτός πλαισίου και να γενικεύονται τα αποτελέσματά τους. Κάθε νέα έρευνα έρχεται να προσθέσει στην υπάρχουσα γνώση μας, όχι να την αντικαταστήσει. Μη φτάσουμε στο άλλο άκρο και καταργήσουμε την εξωστρέφεια! Η λογοτεχνία βοηθάει σημαντικά στην κοινωνικοποίηση των ανθρώπων και είναι εξαιρετικό εργαλείο συναισθηματικής ανάπτυξης σε κάθε ηλικία. Λειτουργεί, όμως, συμπληρωματικά στις άλλες δραστηριότητές μας και τα οφέλη της είναι πραγματικά οφέλη μόνον όταν υπάρχουν γύρω μας άνθρωποι να τους καταλάβουμε και να αποκτήσουμε ουσιαστικές σχέσεις μαζί τους. 

Διαβάστε, λοιπόν, πολλά βιβλία, διαβάστε διαφορετικά βιβλία –μη στέκεστε μόνον σε προσωπικότητες και ιστορίες με τις οποίες ταυτίζεστε- μάθετε για τον εαυτό σας και τους άλλους, γίνετε πιο γενναιόδωροι με όλους τώρα που ξέρετε πώς νιώθουν και βγείτε έξω να απολαύσετε τη ζωή και τους ανθρώπους. Και μην ξεχάσετε να τους μιλήσετε για τα βιβλία που αγαπήσατε, για τους ήρωες που τους μοιάζουν και σας φέρνουν στο μυαλό. 

Καλά ταξίδια, φανταστικά και μη.


Μαρίνα Ψιλούτσικου, συγγραφέας του βιβλίου "Ως πότε θα διαβάζω;"


*Περισσότερες πληροφορίες στο άρθρο του Καθηγητή Keith Oatley  στο περιοδικό του Πανεπιστημίου Berkeley, Greater Good. http://greatergood.berkeley.edu/article/item/chaning_our_minds#